Rubato

(Roman, 1997, utdrag)

Eg forsona meg aldri med bestefar min. Han blei borte før eg kom så langt. Eg brukar uttrykket «bli borte», for slik verka det. Det kom så brått på.
    Han var over nitti år og det hadde gått nedover med han lenge. Han var språklaus, hjelpelaus og overgitt til kvinner. Men han heldt på stilen. På nattbordet stod det tre gule roser. På veggen hang eit bilete av Frelsaren med sauer og lam.
    Tapeten var ein variasjon over eit eldgammalt tema, drakar, eldtunger, roser, gjentekne i border, nedover og diagonalt. Listverk og dører hadde han sjølv måla, i mørk struktur, ein gong i betre tider, slik at det skulle likna eksotiske treslag, mahogni og nepalsk bjørk.   
    Det blei ikkje slik at eg besøkte han. Eg gjekk ikkje til han meir. Eg hadde hatt tida for meg, men det var så mykje anna å tenkja på.
    Han låg i den store senga, sliten, men verdig, dytta opp med puter og dyner, og likna ein spansk konsul eller ein fallen professor emeritus.
    Så var det ein gloheit ettermiddag i august. Sola skein inn dei opne glasa. Lydane frå kjøkenet nådde inn til han. Der ute kokte bestemor suppe.
    Ei svarttrast stemde i frå den store apalen utanfor veggen, der epla nett hadde knytt seg. Bestefar rykte til. Han streva med å reisa seg. Han såg seg ikring. Då var stunda komen. Ein skugge for over tapeten. Han let ånda fara. Han opna munnen for å syngja, men så var han død.

    Eg var borte på anlegg den gongen, køyrde lastebil for entreprenørfirmaet Kosmos Maskin, der disponenten var ein ivrig talsmann for dokketeater-figurane Pompel og Pilt.

    Eg hadde nett knust kardangen på den gamle Bedforden, og det var ikkje første gongen, men den tredje eller fjerde. Dessverre var eg komen ut av talet. Det var ikkje lett å halda greie på, heller.
    Det gjekk ikkje inn på meg. Eg tok det fint, for det var ingen grunn til å bli personleg. Eg sette alt inn i eit større perspektiv. Eg reflekterte over «lagnaden» og «tilfellet» som dreiv sitt spel med oss. Eg stod under styring av høgare makter. Eg handla berre på instruks. Eg gjorde berre det eg skulle gjera. Var eg kanskje ikkje lastebilsjåfør? Og eg køyrde, slik meininga var, slik vegen var blitt peika ut for meg, og så small det.
    Og bilen hadde passert middagshøgda. Bilen hadde hatt si stordomstid for lenge sidan, tidleg på sekstitalet, men heilt god hadde han aldri vore. Det var nok ein indre veikskap, ein svikt, like frå fabrikken. Det var noko gale med grunnlaget, med sjølve konstruksjonen, ja, med engelsk kvalitet, som skrumpa inn lik imperiet sjølv. Det var forfall, høg alder og slitasje. Det var noko som sleppte, noko som glapp, eller noko som stod i bend.
    Torvald, disponenten, hadde fått det for seg at me skulle ta ein snarveg, rett utfor vegen, over den gamle setervollen, ned den bratte lia, og så treffa vegen att lenger nede. Det var typisk han. Med eitt av sine mange optimistiske reknestykke var han komen fram til at dette ville gi ein auka profitt på kroner 7400 pr. månad, noko som var i heile firmaets interesse, også dei tilsettes.
    Det var det siste lasset med stein. Det var den siste gongen eg skulle frakta knust fjell, ferskt, jomfrueleg, likevel eldre enn tida. Steinane la seg til rette på planet, mumla og kvein, fortalde om «the big bang».

    Maskinkøyraren hadde lagt godt på, det gjorde han alltid. Med ein smil som kunne tyda det meste, kva som helst, gav han så ein støyt i fløyta, som eit teikn på at det var meir enn fullt. Han gjorde det for freden og velstanden i Kosmos Maskin.

    Eg køyrde utfor vegen. Eg køyrde over pukk og stein og saftig gras der krøtter hadde beitt ein gong. No var dei alle borte, saman med bjølleklangen og budeiene. Husa hadde rasa saman, berre murane stod att kring ein rusta omn.
    Det var sommar og frykteleg varmt. Sola fall skrått ned frå vest og steikte inn i styrehuset. Den store bilen duva, song og klaga. Sveitten rann og blanda seg med støv av jord og oljesøl.
    Eg kom til den bratte lia. Nokre hundre meter under meg låg anleggsområdet, det breidde seg ut, eit krater, ei krigsmark av knust fjell og skite brevatn. Og langt der nede, til venstre, skimta eg bygda, eit sår, eit søkk, ein irrgrøn botn i alt det grå, eit anna land.
    Eg heldt om det spinkle bakelittrattet og let det stå til, ned. Bilen stupte utfor, forsvann i skuggen, forsvann i berget, la dagen bak seg. Motoren rusa opp. Eg trødde forsiktig på bremsen, det nytta ingen ting. Eg blinda att. Eg fall. Farten auka, over dvergbjørk og lyng. Hjula rasa og slo mot den ujamne grunnen. Eg tykte lasset kom etter meg, steinar rulla fram. Men eg snudde meg ikkje. Eg reiste meg, ropte eitkvart, skreik ut ein protest. Eg stod på pedalen, bremsa det eg kunne, kompressoren pusta tungt, og eg girte ned.
    Då var det noko som brotna. Det knasa, det brast, som når bein blir brekte, berre hardare, for det var stål. Det ljoma som ei kyrkjeklokke, rapa som ein kval. Bilen stoppa brått og stod der, eller hang, i ei snor, i ein strikk, i den bratte lia. Og eg blei kasta fram, mot kvelden, mot verda, mot avgrunnen under meg, på den andre sida av eit akvarium, fekk rattet inn mot mellomgolvet, panna hardt mot frontruta, og det vart stilt.
    Eg sovna. Eg drøymde. Eg var ein annan stad. Eg tykte eg såg Astrid. Det var eit vidt landskap, stille, grått, som gips. Der såg eg kvinner koma. Eg var på jorda og eg var i himmelen. Det var dei gamle kvinnene, men dei var framleis unge. Eg møtte dei. Eg var på jorda att. Der såg eg Astrid sitja. Ho snudde seg bort. Ho kjende ikkje meg. Ho hadde ikkje tilgitt. Ho hadde gløymt. Ho hadde snudd om alt. Det vonde var ikkje vondt. Det farne eksisterte ikkje meir. Det som hende hadde mista all si vekt. Eg ville nærma meg, eg ville strekkja handa ut og tala, men då sveva eg bort, i regn, i dis, i yr, over vatn og eit lågt fjell.
    Eg kom til meg sjølv og såg noko rosa, kjøtet i augneloka. Det lukta diesel, roten gummi, svidd olje. Ei klokke gjekk. Langt borte sildra det ein bekk.
    Eg var høgt oppe i lia og likevel på botnen av noko, på botnen av styrehuset, ikkje på golvet. Eg var langt oppe, langt nede, langt framme, ved rattet, ved instrumenta. Det sveid ein stad, i hendene eller i bringa. Det knaka ein stad i bilen. Trykket av seks tonn bil og åtte tonn stein sat som ei dirring i kroppen. Og eit mørker breidde seg i meg, eit gap mellom krefter og motkrefter, det tome rommet mellom skuld og glede.
    Eg opna augo og såg at Torvald stod der nede på den provisoriske anleggsvegen. Han stod der i ro, i fred, i djupe tankar, med ryggen til, med føtene frå kvarandre og hendene knytte i krossryggen. Han stirte langt ut, langt bort, til den fjerne lia på den andre sida, der nokre sauer gjekk, som dottar av skum.
    Han såg etter sauer. Han såg etter dyra, dei umælande. Dei gjekk i fjellet der borte, det grøne, grå, som blåna vekk. Dei gjekk der med gimrar og lam. Han såg etter dei. Han var sauebonde, med ein del av seg. Han delte seg opp mellom to- og firbeinte, og mellom maskinar av ulikt slag. Om vinteren hadde han sauene heime. Ikkje før var han komen heim, frå eitt eller anna oppdrag med Brøyt eller dumper, så måtte han i fjøset og sjå til dyra, sa Marie. Men han var ingen verkeleg bonde. Han hadde det på avstand, som fjellet. Han hadde det på avstand, alt.
    Kven var han? Ein gammal venn? Ein fjern kjenning? Han stod der, han verka bortkomen. Kven var han? Ein sjørøvar, ein oppdagingsreisande? Han verka feilplassert. Han som kunne ordna alt. Han let seg ikkje stoppa. Han for gjennom eit storkna hav. Han gjorde det han måtte gjera, så gjekk han vidare. Han tenkte seg ikkje om. Ingenting beit på han.
    Det var kardangen. Det var det vanlege. Eg kjende det på meg. Eg var heilt sikker. Sjølv om bilen ikkje sleppte laus. Sjølv om han ikkje skaut fart og blei kopla fri, like ned i avgrunnen, men blei hengjande der, oppe i lia.
    Eg ville gjera alt godt igjen. Eg ville ordna opp for meg. Eg ville fjerna meg sjølv frå den lange rekkja av årsaker og verknader. Eg høyrde ikkje til i den samanhengen. Det var ei ulukke. Eg ville bli ingen, eit null. Eg ville skrua bilen sund og reparera. Eg ville gjera det knuste heilt. Når ein berre hadde viljen. Når ein berre tok det med ro og brukte vit.
    Eg ville gjera eit under. Eg ville leggja hendene rundt kardangen og syngja og be. Eg ville velsigna. Så ville eg gå. Torvald skulle ikkje lida. Torvald skulle ikkje koma ut for tap eller skade. Ikkje på grunn av meg.
 

Frå Lars Amund Vaage: Rubato. Oktober 1997. Side 5-9.
Publisert med løyve frå forfattar og forlag. Elektronisk utgåve ved Nynorsk kultursentrum 2011.
© Anna publisering eller offentleg bruk kan berre gjerast med løyve frå forfattar og forlag.